Gmina ewangelicka w Kwieciszewie

Przejeżdżając przez Kwieciszewo uwagę podróżnych przykuwają dwie okazałe budowle sakralne.

Szczególnie, znajdujący się na okazałym wyniesieniu gotycki kościół katolicki i położony nieco dalej nieczynny, neogotycki kościół poewangelicki.
 
Miejscowi posiadają pewną wiedzę o pierwszym kościele, jednakże o drugim niewielu może cokolwiek powiedzieć, a przecież w przeszłości była to świątynia największej gminy protestanckiej w powiecie mogileńskim. Gmina w Kwieciszewie posiadała dwa kościoły, macierzysty i filialny neobarokowy wystawiony w czasie I wojny światowej w Gębicach.
 
Dzisiaj z perspektywy czasu wielu zastanawia się, skąd na tych ziemiach wzięli się ewangelicy? Dla wtajemniczonych, to żaden problem, gorzej z osobami, które tą tematyką nie interesują się, czy nie interesowały z różnych względów. Zatem pozwólcie, że przybliżę w poniższym artykule dzieje gminy ewangelickiej w Kwieciszewie.
 
Wraz z I rozbiorem Polski na tzw. terenach nadnoteckich przyłączonych do państwa pruskiego zaczęli osiedlać się koloniści fryderycjańscy, czyli podani króla Fryderyka Wielkiego. Duże kilkunastorodzinne grupy trafiły min. do Parlina, Mierucina, Bielska, Ciechrza, Sławska Małego i Stodół na pograniczu Kujaw i Wielkopolski. Mniejsze grupy i pojedynczy koloniści trafili również do Gębic, Kwieciszewa i Zbytowa. Dzięki pruskiej skrupulatności udało się odtworzyć listę pierwszych kolonistów, którzy osiedlili się w Gębicach i Kwieciszewie, a byli to:
Briese Peter przybył z Dakowa z Polski do Gębic w 1783 – Schmid,
Buettner Johan z Regensburga do Gębic w 1780 – Gerber,
Doering Stanisław z Wągrowca do Gębic w 1786 – Tuchmacher - sukiennik,
Losse z Gniezna do Gębic w 1786 – Tuchmacher,
Pokrand Gottlieb z Gniezna do Gębic w 1786 – Tuchmacher,
Schulz Johan z Warszawy do Kwieciszewa w 1783 – Schuster – szewc,
Schultz Johan z Szarzewa w Polsce do Kwieciszewa w 1783 – Ackermann - rolnik,
Schulz Johan z Swarzewa w Polsce do Kwieciszewa w 1781-1782 – Ackermann,
Winckel Michael z Trzemeszna w Polsce do Kwieciszewa w 1783 – Schmid,
 
Wszyscy z wymienionych przyszli z Królestwa Polskiego i zapewne byli to olendrzy na co mogą wskazywać ich nazwiska. Tylko jeden z kolonistów, Johan Buttner, przybył z głębi Niemiec z Regensburga. Podobnie rzecz się miała w Zbytowie, własności strzeleńskich norbertanek. Tutaj zamieszkali:
Czynszak Tomasz przybyły z Monz k. Radziewa w 1789 – Scharwerksbauer – rolnik za odrobek,
Hagel Jakub z Marcinkowa w Polsce w 1780-1781 – Zinsbauer,
Hartviel Jakub z Prątkowa w Polsce w 1780-1781 – Zinsbauer,
Nast Dawid z Służewa w Polsce w 1778 – Unterpaechter,
Prive Johan z Marcinkowa w Polsce w 1780-1781 – Zinsbauer,
Schultz Johan z Marcinkowa w Polsce w 1780-1781 – Zinsbauer,
 
W sumie było to 15 rodzin i w ogromniej większości byli to protestanci. Do tego doliczyć kilkanaście rodzin luźno rozrzuconych, szczególnie wokół Kwieciszewa, którzy pochodzili z wcześniejszej fali osadników olenderskich i możemy powiedzieć, że była to spora grupka protestantów. Czy byli to kalwini, czy luteranie trudno dziś ustalić. W każdym bądź razie o występującym później na tym terenie Kościele ewangelicko-unijnym możemy mówić dopiero po 1817 roku. Wówczas to król pruski Fryderyk Wilhelm II Hohenzollern odgórnie zarządził zjednoczenie się w Królestwie Pruskim wszystkich zborów ewangelickich pod jedną administracją i wprowadził ujednolicony dla kalwinistów i luteran porządek nabożeństw.
 
Z fryderycjańskich kolonistów rekrutowali się założyciele grupy wyznaniowej, która wystawiła w Kwieciszewie pierwszy w tej miejscowości i okolicy drewniany zbór. Niemniej jednak pierwszą parafią ewangelicką na ziemi mogileńskiej była parafia w Kaiserfelde, czyli w Dąbrowie pod Mogilnem w protestanckiej diecezji inowrocławskiej. Powstała ona w 1780 roku dla wielu osadników z pierwszej fryderycjańskiej i wcześniejszej olenderskiej fali osadniczej, wyznania protestanckiego oraz osadzanych w Padniewie i Mierucinie od 1781 roku osadników - kolonistów.
 
Gmina (parafia) ewangelicka w Kwieciszewie powstała w 1788 roku w wyniku zawarcia unii personalnej tutejszych ewangelików z ewangelikami w Strzelnie. Strzeleński pastor obsługiwał również ewangelików kwieciszewskich w ich własnym kościele. Unia ta została sformalizowana w 1791 roku – gmina Kwieciszewo stała się „córką” kościoła strzeleńskiego. Ten stan rzeczy trwał do 1856 roku, to jest do czasu usamodzielnienia się gminy - parafii. Do tego czasu proboszczami obsługującymi kwieciszewską parafię byli: do 1825 roku Johan David Neander, jego następcą przybyły z Grabowa Carl Gottlieb Findeisen, który pracował w Strzelnie do czasu przejścia na emeryturę, tj. do roku 1869.
 
Pierwszy kościół ewangelicki w Kwieciszewie pobudowany został pod koniec XVIII wieku. Jednakże po kilkudziesięciu latach popadł w ruinę i w 1833 roku runął. W roku następnym przystąpiono do budowy, w miejscu poprzedniego, nowego kościoła. Jak na takie małe miasto wydatek był znaczący, gdyż zamknął się kwotą 12 000 marek. 19 sierpnia 1838 roku Superintendent biskup D. Frenmark poświęcił nową świątynie i oddał ją do kultu religijnego. Świątynia była budowlą halową i nie posiadała dzwonnicy, którą dobudowano dopiero ok. 1910 roku. Dlatego też, na środku placu przed kościołem protestanci wystawili na podmurówce drewnianą dzwonnicę, która służyła im aż do czasu pobudowania wieży kościelnej. Nowy obszerny i funkcjonalny budynek plebanii został wystawiony w 1894 roku. Dzisiaj w jego pomieszczeniach zlokalizowane zostało przedszkole.
 
Gmina ewangelicka w Kwieciszewie obejmowała swym zasięgiem następujące miejscowości: Kwieciszewo, miasto Gębice, Kątno, Wasielewko, Trzcionek, Procyń, Młyn Gać, Dzierzążno, Marcinkowo, Łosośniki, Gozdanin, Czerniak, Kopce, Czarnotul, Osikowo, Skrzeszewo, Kawka, Goryszewo, Podgaj, Strzelce, Neumanowo - Lubieszewo, Luisenhof - Krzyżanna, Jägerndorf – Strzelce Dwór, Gadow - Ratowo, Góra, Kunowo, Nowy Młyn, Olsza Kolonia. Łącznie w 1903 roku było to około 800 wiernych.
 
Pierwszym proboszczem parafii ewangelickiej w Kwieciszewie był Otto Elton urodzony w 1808 roku w Treptow – Trzebiatowie na Pomorzu Zachodnim. Tutaj dzieciństwo spędziła Zofia Dorota Wirtemberska, późniejsza Maria Fiodorowi, druga żona cara Rosji Pawła I. Od 1841 roku był rektorem i kaznodzieją w Szubinie. 9 listopada 1856 roku objął parafię w Kwieciszewie. W 1881 roku przeszedł na emeryturę i przeniósł się do Drezna, gdzie zmarł w lutym 1889 roku.
 
Po nim pastorską posługę pełnił Karl Heinrich Gotthold Bahr. Proboszczem w Kwieciszewie był od 1882 roku. Urodził się 22 stycznia 1835 roku w Wittenbergu. W 1851 roku wstąpił do Szkoły Łacińskiej w Halle. Był proboszczem w Kuschlinie (Kuślinie), a następnie mianowany w 1873 roku proboszczem w Peterowie. Parafią w Kwieciszewie zarządzał zaledwie 10 lat. Zmarł 18 stycznia 1892 rok. Po jego śmierci parafią tymczasowo zarządzał kaznodzieja Berg.
 
Przełom wieków był dla parafii ewangelickiej w Kwieciszewie okresem swoistej prosperity, która z racji rozrostu liczebnego uległa później podziałowi. Był to okres zarządzania parafią przez pastora Georga Spude. Urodził się on 9 kwietnia 1858 roku. Początkowo w latach 1884-1892 był proboszczem w Lewiczynku (przy dawniejszej linii kolejowej Międzychód – Zbąszyń, w gminie Miedzichowo i powiecie nowotomyskim), wśród tamtejszych osadników olenderskich. W 1892 roku objął parafię Kwieciszewo. W następnym roku wystawiona została obszerna plebania, która spełniała również funkcje domu parafialnego i była miejscem spotkań tutejszych, jak i okolicznych Niemców – potomków osadników olenderskich, jak i późniejszej fali osadniczej z początku XX wieku. Pierwsze lata nowego stulecia zaowocowały rozbudową kwieciszewskiego zboru. W 1914 roku wystawiono solidną wieżę kościelną i przebudowano świątynię.
 
Okres pastorowania Spudego cechował nagły napływ kolonistów, Niemców ewangelików, którzy sukcesywnie byli osadzania w nowo powstających wsiach bauerskich. Pruska komisja kolonizacyjna tworzyła je na obszarach majątków ziemskich wykupionych z rąk polskich oraz od Niemców. Nowo powstałymi koloniami były byłe majętności: Procyń, Dzierzążno, Goryszewo oraz Góra. Ten nagły przyrost kolonistów spowodował, że władze gminy ewangelickiej w Kwieciszewie, przy wsparciu komisji kolonizacyjnej postanowiły wystawić w Gębicach kościół filialny. Budowę sfinalizowano z początkiem I wojny światowej, wystawiając nową świątynię na gębickim rynku. Zatem mitem jest sugestia, że kościół ewangelicki w Gębicach wystawiono pod koniec XVIII wieku. Z początkiem XX wieku gmina ewangelicka w Kwieciszewie stała się największą w ówczesnym powiecie mogileńskim, licząc wówczas ponad tysiąc wiernych.
 
Prosperita gminy trwała do około 1920 roku. Wówczas spadła liczba ewangelików, szczególnie kolonistów z przełomu wieków. Nie byli oni skłonni do przyjęcia obywatelstwa polskiego. Nadto kruche więzy do nowego na siłę zbudowanego Heimatu rozpadły się i część z nich opuściła nowo skolonizowane wsie: Procyń, Dzierzążno oraz Goryszewo, powracając w rodzinne niemieckie strony. Ich miejsce zajęli Polacy – Katolicy.
 
W związku z wakatem, członkowie gminy w 1925 roku sprowadzili do Kwieciszewa nowego pastora Löffera z Konina, lecz konsystorz poznański nie zatwierdził go na tym stanowisku, wyznaczając pastora Hoffmanna. W pół roku później jego miejsce zajął pochodzący z Leszna pastor Alwin Fiebig (ur. w 1868 roku). Wcześniej był on pastorem w Pakości. Był to bardzo prężny pastor, który już na wstępie swej działalności silnie zjednoczył młodzież pochodzenia niemieckiego i wspierał niemczyznę poprzez przekorne wywołanie hasła „swój do swego”. W drugiej połowie lat trzydziestych jego miejsce zajął pastor Joachim Kombke, natomiast do kościoła filialnego w Gębicach sprowadzony został młody wikariusz, absolwent uniwersytetów w Wiedniu i Poznaniu, Heinz Krause.
 
Gmina ewangelicka w Kwieciszewie funkcjonowała do stycznia 1945 roku. Oczywiście posiadała również cmentarze zlokalizowane we wsiach stanowiących większe skupiska Niemców – ewangelików. Na początku stycznia 1945 roku niemalże wszyscy Niemcy opuścili te ziemi, uciekając przed wojskami sowieckimi. Wyjeżdżając z Kwieciszewa i Gębic podpalili zamienione na magazyny kościoły katolickie w obu miejscowościach. Na powojenny czas odbudowy spalonych katolickich świątyń, oba kościoły ewangelickie zostały zaadaptowane do kultu religijnego katolików (1945-1960), zaś po ich odbudowie, zamieniono zbory na magazyny. W połowie lat 60. zbór w Gębicach został rozebrany podobnie jak większość tego typu budowli w regionie. Ostały się nieliczne, w tym zbór kwieciszewski.
 
Obiekt znajduje się w gestii Starostwa w Mogilnie. Ostatnimi laty zrodziły się pomysły na wykorzystanie budowli w Kwieciszewie, o czym szeroko pisała prasa regionalna (2009 rok). Jest kilka propozycji, ale droga do ich realizacji jakaś niewygodna i pełna „kocich łbów”. Nie ma wsparcia ze strony zainteresowanych. Pokryty blachą dach może przetrzymać jeszcze kilka sezonów, ale co z murami? A może ożywić jedno ze stowarzyszeń, które podjęłoby się opieki nad zabytkiem. A może któraś z osób fizycznych podjęłaby się zagospodarowania obiektu, jak to uczyniono z podobnym zborem w Nekielce?

Komentarze

Dodaj komentarz
6 sierpień 2014 - 21:43

Przeglądając ostatni stare Amtsbatty trafiłem na informacje, które dają nowe światło na dzieje kościoła poewangelickiego w Kwieciszewie. Otóż uściślają one datę powstania obecnej budowli po rozsypaniu się pierwotnej - drewnianej. Tak więc 24 marca 1836 roku ogłoszony został przetarg na budowę nowego kościoła ewangelickiego w Kwieciszewie. Rozstrzygnięcie jego miało zapaść 24 kwietnia. Warunkiem przystąpienia do przetargu było wpłacenie kaucji.

Niebawem okazało się, że nie znalazł się nikt chętny z okolicznych budowniczych by podjąć się dzieła budowy. Projekt i kosztorys znajdowały się do wglądu w Królewskim Urzędzie Radzco-Ziemiańskim w Mogilnie [pisownia oryginalna - M.P.], czyli jakbyśmy dzisiaj powiedzieli w Starostwie Powiatowym. Zachodzi kilka pytań dlaczego nikt nie zgłosił się do przetargu? Czy nie było u nas fachowców, którzy podjęliby się wyzwania budowlanego? Czy może kaucja była za wysoka? A może kosztorys naciągnięty jak struna?

W każdym bądź razie przetarg ogłoszono ponownie 27 maja 1836 roku wyznaczając termin rozstrzygający na 30 czerwca. Więcej ogłoszeń nie znalazłem. Zatem możemy powiedzieć, że do budowy przystąpiono latem 1836 roku i ukończono w surowym stanie w roku następnym. Przełom lat 1837-38 poświęcono na wykończenie świątyni i konsekrowano, tak jak wspomniałem w artykule, 19 sierpnia 1838 roku.

Teraz poszukajmy budowniczego i stosownej dokumentacji projektowej. Zapewne znajduje się ona w AP Oddział w Inowrocławiu lub w AP w Poznaniu? Trzeba by przeszukać teczki związane z Kreisamtem Mogilnoer... Kto pierwszy?

Pozdrawiam serdecznie i zapraszam do kwerendy

Marian Przybylski - Słowianin

7 marzec 2015 - 22:28

Ciekawe, gdyż pierwsze plany murowanego kościoła pochodzą z 1833 roku...

Jako ciekawostkę podam, że zbór miał swoją filię nawet w Procyniu.

10 sierpień 2014 - 14:02

Część teczek jest podobno w AP Poznań. Zaś ja posiadam plany z 1899 roku.

11 grudzień 2017 - 19:23

PROSZE O KONTAKT POSZUKUJE MAT.PROJEKTOW DOTYCZACYCH KOSCIOLA EWANGELICKIEGO W KWIECISZEWIE.ROBIE OPRACOWANIE ADAPTACJI TEGO DESAKRALIZOWANEGO OBIEKTU.Z ZAWODOWYM POZDROWIENIEM arch.jacek dejryng

14 styczeń 2018 - 20:25

jak się prosi o kontakt to namiary też się zostawia ;)

8 sierpień 2014 - 14:27

zapraszam do kontaktu prywatnego :)

3 sierpień 2014 - 20:13

Witam. A może by tak reaktywować Kościół protestancki w naszej gminie?. Zauważamy przecież kryzys Kościoła katolickiego, jego dogmaty nie wzięte z Biblii, tylko z tradycji. Wielu katolików ma duże rozdwojenie czytając prawdę o Kościele katolickim. Pozdrawia Biblijny Chrześcijanin.

16 lipiec 2014 - 20:39

Skontaktował się ze mną potomek pastora Johana Davida Neandera, pierwszego pastora kwieciszewskiego. Poprosił mnie, bym spowodował poprawienie nazwiska swego przodka z 'Meander' na 'Neander'. Czynię to, gdyż sprawdzając oryginał mego artykułu "Gmina ewangelicka w Kwieciszewie" mam zapisane nazwisko Neander poprawnie. Zapewne jest to wynik przenoszenia tekstu na włączonym słowniczku, który z automatu poprawia słowo 'Neander' na 'Meander'.

Nazwisko to na moim blogu było wymieniane poprawnie. Zatem cała winę zwalam na słowniczek. Jednocześnie pragnę przeprosić potomka pastora za niestaranność w korekcie - faktycznie nie przeczytałem artykułu po jego publikacji.

Z poważaniem autor Słowianin - Marian Przybylski

ps.

Z korespondencji dowiedziałem się, że pastor urodził się w 1762 roku. W roku 1788 poślubił w Czarnkowie Marię Elisabeth Gruschk. Miał na pewno 2 synów: Carla Fryderyka i Johana Dawida (zapewne dzieci tych było więcej). Do roku 1825 Johan Dawid Neander był strzelneńskim pastorem. Pojawia się pytanie - czy rok 1825 to data jego śmierci czy też objął on kolejną parafię? Jeden z jego synów - Johan Dawid mieszkał później w Trzemesznie (w roku 1850 córka tegoż syna o imieniu Zofia poślubiła właśnie w Trzemesznie tutejszego
szlachcica Michała Raczyńskiego).

21 lipiec 2014 - 14:04

Pastor zmarł 26 I 1840 w Trzemesznie w wieku 80 lat - tak podaje spis kościołów ewangelickich.

22 lipiec 2014 - 21:57

Na WBC jest ta pozycja: „Geschichte der evangelischen Parochieen in der Provinz Posen“, Posen 1898, s. 394. Potwierdzam faktycznie 26 stycznia 1840 roku zmarł w Trzemesznie. Sam się dziwię, jak tę ważną datę przeoczyłem, czyżby rutyna? Wielokrotnie tę pozycję przegladałem. Dzięki Historyku!

26 lipiec 2014 - 21:45

Nie ma za co i zapraszam do współpracy :)

26 maj 2014 - 00:20

Według moich informacji i źródeł wieża została dobudowana w 1915.
Bardzo ciekawy artykuł acz nie do końca wyczerpuje temat. Jest wiele innych ciekawych informacji jak i niuansów np na temat świątyni.

23 maj 2014 - 16:13

...a może przenieść Muzeum Ziemi Mogilenskiej do szkoły w Kwieciszewie,a w kosciele poewangelickim urzadzic lapidarium z pozostałych jeszcze w kilku miejscach powiatu tablic z cmentarzy poniemieckich.
Muzeum przy głównym szlaku komunikacyjnym, mozliwośc skorzystania przez turystów z gastronomii zlokalizowanej w Kwieciszewie, dołaczyc do tego wystawe poswiecona linii kolejowej, Mogilno- Orchowo, na stacji w Kwieciszewie i bedzie praca dla kilkunastu osób :-)

Dodaj nowy komentarz

E-mail nie będzie udostępniany publicznie.
Komentarze są prywatnymi opiniami ich autorów. Dodanie komentarza jest jednoznaczne z akceptacją Regulaminu.